haikuviethanoi

haikuviethanoi
Ảnh thêm

Thứ Bảy, 3 tháng 8, 2013

Nhà thơ Đinh Nhật hạnh: Duyên phận còn dài với thơ Haikư

I. Duyên phận còn dài
của một bài thơ cực ngắn

Trên thi đàn thế giới có nhiều áng thơ sống mãi với thời gian và trở thành bất hủ. Chỉ riêng ở Pháp xin đề cập một bài thơ của Félix Arvers (1806 – 1850) đã lừng lẫy gần 2 thế kỷ, vẫn được truyền tụng qua bao thế hệ tận bây giờ mà hễ đã học tiếng Pháp ai cũng thuộc lòng. Bài thơ như sau:
-------------
UN SECRET

------------
-----------------

Ở nước ta, bài thơ tình một chiều đau khổ ấy được truyền tụng rộng rãi trong giới tiếp thụ nền văn hóa Pháp, không biết cơ man nào thơ dịch,thơ phỏng, thơ họa ở thế kỉ trước. Duy chỉ có một bản dịch của Khái Hưng trụ vững nhất – sau một thời gian dài được mặc nhiên công nhận là hay nhất và thi giới lúc bấy giờ cũng kết thúc cuộc luận bàn tranh cãi này. Xin trích dẫn bài dịch chuẩn mực này, thâu tóm nhất, hay nhất bằng thể thơ lục bát nhuần nhuyễn mượt mà:

“Lòng ta chôn một khối tình
Tình trong giây phút mà thành thiên thâu
Tình tuyệt vọng, nỗi thảm sầu
Mà người gieo nặng như hầu không hay...
Hỡi ơi người đó ta đây
Sao ta thui thủi đêm ngày chiếc thân
Dẫu ta đi trọn đường trần
Chuyện riêng đâu dám một lần hé môi
Người dù ngọc nói hoa cười
Nhìn ta như thể nhìn người không quen.”
Đường đời rộn rã bước chân
Ngờ đâu lại đạp lên trên khối tình
Một niềm tiết liệt đoan trinh
Xem thơ nào biết có mình ở trong
                                                                                                      KHÁI HƯNG


Vậy mà trên thi đàn thế giới, mấy trăm năm nay có một đoản khúc cực ngắn chỉ gồm 6,7 từ tưởng giản dị, mộc mạc mà không biết bao nhiêu nhà thơ đã dịch, đến nay hình như chưa có bài nào đứng vững trong lòng người hâm mộ.
Chỉ riêng trong phạm vi hiểu biết hạn hẹp của kẻ viết bài này – khu trú trong một số bài thơ dịch của các tác giả Anh – Pháp – Mỹ và Việt Nam đã có hàng trăm bài, rất khác nhau mở ra quanh bài Haikư Nhật Bản nói trên của Basho đã từng khơi dậy và mở đầu một thể thơ thịnh hành từ giưa thế kỷ 17. Xin phép chỉ trích ra vài chục bài làm cứ liệu.
Bài nguyên tác:
furu ike ya
kawazu tobikomu
mizu no oto

ao cũ
ếch nhảy vào
tiếng nước

Ngữ nghĩa bài thơ khá rõ ràng, không màu mè, ẩn dụ. Vậy mà mãi đến nay theo những thông tin ít ỏi chúng tôi nhận được, riêng phần dịch tiếng Pháp đã có hàng trăm bản dịch khác nhau hoặc tương tự. Các bản dịch của các tác giả Anh, Mỹ cũng có rất nhiều, khó lòng mà minh định.
Điều thú vị nhất là chính quốc của bài thơ này có 2 bản mà 1 trong số đó vừa công bố trên đài truyền hình Nhật Bản NHK (26/7/2013) của tác giả Nobuyuku Yuasa lại thêm vào nguyên tác bài thơ 327 năm tuổi đời nhiều công án mới khiến thi đàn Haikư thêm nhiều điều phải bàn về phiến khúc “Ao cũ”.

Bản dịch tiếng Việt:

1.  Ao cũ
con ếch nhảy vào
vang tiếng nước xao
                                    NHẬT CHIÊU

2.  Ao cũ
ếch nhảy vào
tiếng nước
                                           ĐINH NHẬT HẠNH

3.  Con ếch
nhảy xuống ao tù
tiếng nước té
                                                  THÁI BÁ TÂN

 4.  Cái ao cũ im lìm
Một con ếch nhảy vào ao
Xao động, lại im lìm
                                             PHÙNG HOÀI NGỌC


TIẾNG ANH
TIẾNG VIỆT *
Ancient pond
Frog jumps in
sound of the water
Patrice Donegan
Ao cổ
ếch nhảy vào
tiếng nước
The old pond
a frog jumps in
the sound of water
Jackie Hardy
Ao cũ
con ếch nhảy vào
tiếng nước

The old pond
a frog jumps in
sound of water
Robert Haas
Cái ao cũ
con ếch nhảy vào
tiếng nước

An old silent pond
a frog jumped into the pond
splash! Silence again
Hardy Bond
Một cái ao cũ lặng im
con ếch (đã) nhảy vào trong đó
“Phọt”! Yên tĩnh trở lại

There is the old pond!
Lo, into it jumps a frog
Hark, water’s music
John Brian
Đây cái ao cũ!
nhìn kìa! Con ếch nhảy vào
nghe kìa! Khúc nhạc nước
There is the silent old pond
a mirror of ancient palm
a frog – leaps – in splash
Dion O’donold
Đây cái ao già nua yên tĩnh
mặt gương soi của gốc cọ cổ xưa
một con ếch – nhảy – nước tóe
Old pond
frog leaping
splash
Corman
Ao cũ
ếch đang nhảy
tiếng nước tóe

Antic pond
frantic frog jumps in
gigiantic sound
Bernard Lionel Einbond
Ao cổ xưa
ếch điên cuồng nhảy vào
tiếng nước vang to thế!
Old pond
leap-splash
a frog
Lucien Stryck
Ao cũ
tiếng nước nhảy tóe nước
một con ếch

Old pond
a frog jumps in
water’s sound
William Higginson
Ao cũ
một con ếch nhảy vào
tiếng nước
     * thơ tạm dịch của Đinh Nhật Hạnh

2 BẢN DỊCH ANH NGỮ CỦA 2 TÁC GIẢ NHẬT BẢN *

An old pond
a frog dives in
water sound

Một cái ao cũ
con ếch nhảy vào
tiếng nước
At the age-old pond
A frog leaps into the water
a deep resonance
Nobuyuka Yuasa
(NHK 29/06/2013)
Tại cái ao cổ xưa
một con ếch nhảy vào nước
âm hưởng thẳm sâu
         * thơ tạm dịch của Đinh Nhật Hạnh

Tiếng nước tóe lên từ một vật thể sống nhỏ nhoi nhảy vào mặt ao chỉ nghe – nhìn được trong nháy mắt liệu có âm hưởng thẳm sâu như lời dịch vừa nêu? Bản dịch tiếng Anh này xuất xứ từ hiệp hội Haikư Toàn Quốc Nhật Bản của tác giả Nhật có danh tính rõ ràng được quảng bá nền Haikư Nhật Bản ngày 29/06/2013 là bản mới nhất tôi nhận được của chính người Nhật dịch từ bản gốc. Tôi cứ băn khoăn mãi về độ tin cậy chính xác của bản dịch này và chợt nghĩ phải chăng người dịch thơ có quyền bổ sung nhận thức rất riêng của mình, xem như một cách thẩm bình cái gì đó nằm ngoài cốt chữ, như tiếp nhận ánh hào quang tỏa ngầm vốn có nhưng chưa lộ sáng bởi sự che chắn của ngôn từ bản gốc. Ta chưa rõ cảm nhận của dịch giả Nhật Bản NOBOYUKU YUASA trên đài Truyền Hình NHK vừa rồi có tương đồng với nhà văn Nhật Chiêu khi hình như cả hai cùng nhận ra rằng chú ếch nhảy vào ao kia không chỉ gọn ghẽ vài giây rồi tắt lịm mà sau đó làn nước trong ao vẫn còn xao động, xao động đến bây giờ, mãi mãi… Nhiều câu hỏi, nhiều công án cứ ẩn hiện lấp lánh, vương đọng trong 6 từ tưởng như đơn giản mà chắc hẳn nhiều thế hệ sau này còn lắm băn khoăn.
Nhiều câu hỏi chưa được giải đáp khiến cho người dịch tự trọng khó lòng ngừng lại ở ngữ nghĩa tưởng như đơn giản, có thể sờ bắt được như một lát cắt thời gian và không gian. Ao cũ hay ao xưa! Ếch nhảy vào khác hẳn nhảy ra và trạng thái nước ao thủa ấy trong hay đục, bề mặt có phủ kín bèo tây, bèo tấm để có khả năng tạo nên tiếng “tõm” phọt lên sắc gọn khi con ếch nhảy vào để rồi lặng lẽ như chưa có gì xảy ra? Cứ hình dung một chiếc ao vườn Nhật Bản trên truyền hình: nhỏ thôi, như một vũng nước trong xanh giữa khu vườn tỉa tót, có tảng đá rêu xanh biểu thị núi non, sông hồ hùng vĩ. Nó không tùy tiện như bất cứ ao nào ở xứ khác. Một con ếch nhảy vào – chỉ có một. Mặt ao sẽ vỡ ra vài giây, phát ra một tiếng phọt sắc gọn đồng thời với vài tia nước bắn ra tạo làn sóng lăn tăn đón chào khách để rồi khép ngay lại phẳng lặng như xưa.
Câu thơ – hay bài thơ “Ao cũ” già hơn cụ Bành Tổ của Basho – vẫn luôn luôn tươi trẻ, ngày càng tạo thêm dòng suy ngẫm vượt khỏi khuôn khổ và tầm mức hạn hẹp ban đầu. Ngày càng hiển thị rõ hơn nhiều câu hỏi: Làn nước ao lúc ấy đục hay trong? Cư dân trong ao thuở ấy nhiều hay chỉ mình cụ ếch đầu tiên nhảy vào đơn chiếc và cứ cho là chiếc ao nhỏ ấy vẫn tồn tại trong thiên nhiên Nhật Bản, thì mai này ra sao, liệu sẽ có còn hay sẽ bị san bằng, tan biến vào một không gian công nghiệp hóa khổng lồ, khó mà cưỡng lại! Như hiện trạng ở nước Việt Nam mình.
                                       

                                                                                      Ngõ Bằng lăng làng Tám
                                                                                                 (2008 - 2013)

                                                                                                   Đinh Nhật Hạnh
  KỲ SAU:

II. Lăng kính đa diện của khúc Haikư “Ao Cũ”



Thứ Tư, 24 tháng 7, 2013

Thông tin về kết quả dự thi...


Ảnh Phạm Thành (CLB nhiếp ảnh Hà Nội)

Về kết quả Hội thi thơ Haiku tại Kobe do
WHA tổ chức đầu tháng 7 năm 2013


        Ngày 29-6-2013 tôi nhận được mail của ông chủ tịch Hiệp hội Haiku thế giới Banya đề nghị CLB ta tham gia gửi thơ Haiku cho Hội thơ “Ginyu karumen” (Ginyu karumen Kukai) tổ chức tại Kobe Nhật Bản ngày 7-7-2013. Theo giải thích của ông Banya thì Kobe là thành phố quê hương ông, là nơi có nhiều duyên nợ với thơ Haiku, nhiều nhà thơ xuất chúng hiện đại Nhật Bản đã từng sinh sống ở đây, coi Kobe là cái nôi “Tân hưng Haiku”, nơi sản sinh ra nền Haiku theo trào lưu mới.
        Thông báo của Ban tổ chức thì mỗi người nộp 3 câu, ngoài tiéng Nhật có thể sáng tác bằng tiếng Anh, nếu sáng tác bằng ngôn ngữ khác thì dịch ra tiếng Nhật hoặc tiếng Anh. Thông báo quá gấp vì thông báo ngày 29-6 mà ngày 2-7-2013 là hết hạn nộp bài tức là chỉ có 3-4 ngày là hết hạn nộp bài.
        Ông Banya nói rằng không cứ là hội viên của Ginyu mà ai cũng có thể tham gia Hội thơ này. Ông còn cho biết nếu ai đăng ký có mặt tại Hội thơ thì nộp kinh phí là 1000 Yên, nếu chỉ gửi bài thì không phải nộp.

Một số thành viên CLB Haiku Việt Hà Nội đã tham gia Kukai này

         Sau khi nhận đưựoc Mail trên tôi lập tức gửi chuyển bản viết bằng tiếng Anh của Banya cho các anh chị có địa chỉ mail trong danh sách của tôi, đặc biệt là Đinh Trần Phương để ai có điều kiện thì tham gia.
        Riêng tôi vì rất bận nên định không tham gia. Nhưng nghĩ đây là một dịp vui cho giao lưu nên nhân tiện tôi lấy mấy bài Haiku trong cộc họp CLB ngày 28-6 của mấy anh chị đưa bài cho tôi và chọn mỗi người 3 câu để dịch sang tiếng Nhật. Đó là của chị Loan, anh Liễn, anh Viên, anh Lý Viễn Giao. Tôi định không có thơ của cá nhân tôi.
        Nhưng sáng hôm sau tôi nghĩ ra được 3 câu, không hay lắm nhưng cũng dịch ra tiếng Nhật và gửi sang cho Banya và cả Ohashi Ayuhito người đồng tổ chức Kukai này.
        Vài hôm sau anh Lý Viễn Giao gửi cho tôi 3 câu khác nhờ dịch và gửi đi hộ, tôi trả lời anh rằng tôi đã chọn 3 câu khác trong số bài anh đưa hôm họp CLB dịch và gửi đi rồi. Anh Giao cũng đồng ý vậy.
        Anh Lê Văn Truyền thì gửi trực tiếp sang cho Banya khoảng 15 câu tiếng Việt kèm phần anh đã tự dịch ra tiếng Anh. Anh cũng đồng thời gửi cho tôi. Tôi mail lại bảo anh Truyền là qui định mỗi người chỉ gửi 3 câu thôi. Anh Truyền mail sang nhờ Banya chọn hộ 3 câu dự thi.
         Tôi không nhận được mail nào hồi âm, nhưng bận quá nên cũng không mail hỏi lại. Ngày 5-7 tôi nhận được mail của chị Ohashi thông báo đến mọi người rằng Ban tổ chức giải đã nhận được gần 100 câu kể cả ở nước ngoài gửi về và đề nghị mọi người tham gia và đề nghị mọi người đánh giá, chọn 10 câu hay nhất và nêu rõ lý do chọn rồi gửi cho BTC chậm nhất là 11 giờ 59 phút đêm 6-7-2013.
          Ngày 10-7-2013 Ohashi Ayuhito là người đồng tổ chức đã gửi thông báo kết quả Kukai này cho anh Truyền và thông báo kết quả bình chọn trong các câu đã nhận. Anh Truyền có gửi mail lại cho tôi nhờ dịch ra cho rõ vì vậy tôi nảy sinh nghi ngờ là họ bỏ sót mail của tôi, vì không thấy có mail trả lời mail tôi đã gửi. Tôi đề nghị anh Truyền gửi 100 câu đã nhận cho tôi xem.
          Xem 100 câu này không thấy có câu nào của 5 người tôi đã gửi ngày 30-6-13 đồng thời thấy hơn 15 bài của anh Truyền được đăng rải rác toàn bộ trong bản tổng hợp 100 câu nói trên.
        Theo mail thông báo kết quả đánh gía của Hội thơ (kukai) như sau:  5 điểm có 2 câu, 4 điểm có 8 câu (trong đó có 1 câu của anh Truyền) và 3 điểm có 11 câu.
  Câu của anh Lê Văn Truyền được Hội thi xếp vào loại 4 điểm (tạm gọi là giải nhì) là:
                       Ngư ông quăng lưới/ bắt/ ánh mặt trời buổi sáng
            (Old fisherman casting the net/ to catch / the glow of dawn)

        Khi tôi gửi mail sang hỏi Banya và Ohashi nêu nghi ngờ của mình. Thì lập tức anh Banya đã mail sang xin lỗi là do quá vội vã nên BTC đã để sót mail của tôi. Tuy vậy anh Banya cũng đánh giá các câu mà tôi đã chọn và dịch gửi sang cho họ hôm 30-6. Anh Banya đánh khuyên vào các bài, có 2 loại là khuyên 2 vòng lồng nhau là “ưu tú” và khuyên 1 vòng là “quế tác” (Kasaku). Đại khái tôi hiểu là “ưu tú” là được chọn và “quế tác” là khuyến khích, có triển vọng. Cũng hơi tiếc nhưng dù sao tôi cũng thấy vui vì thực ra tôi đang rât muốn xem người Nhật đánh giá Haiku Việt thế nào là chính.
        Cụ thể của chị Loan được 2 câu “quế tác”, anh Viên được 1 câu “ưu tú” và 1 câu “quế tác”,  Anh Liễn được 2 câu “quế tác”, tôi được 1 câu “quế tác”.  còn 3 câu tôi chọn của anh LVG thì không được khuyên câu nào. Anh Banya giải thích về 3 câu của anh Lý Viễn Giao tôi chọn dịch không được đánh giá câu nào, anh ví dụ 1 câu trong đó:
Dưới trời cao
Sáng cùng sao
Bầy Đom Đóm
          Câu này có cả sao, cả đóm đóm thì theo quan niệm người Nhật sự so sánh “sao” và “đóm đóm” không cần thiết, nó là đương nhiên, nên không được đánh giá.
         Tôi liền dịch 3 câu anh Lý Viễn Giao gửi sau cho tôi và gửi sang nhờ anh Banya đánh giá thì kết quả là 1 câu được đánh “ưu tú” và 1 câu  “quế tác”. (trích cụ thể dưới đây).
         Đối với tôi thì việc guiử bài tham gia Kukai này chỉ nhằm giao lưu học hỏi và cho vui.
        Qua câu chuyện trên tôi muốn giới thiệu với CLB ta một vấn đề của cuộc thi thơ Hauku ở Nhật. Mặc dù cuộc thi tổ chức hơi vội vã và cũng có vẻ không chất lượng như mong muốn nhưng cũng cho thấy cách làm của họ. Đồng thời qua đánh giá của Banya tôi rút ra một số suy nghĩ sau:
-                                                    Những câu xúc tích mà có ý sâu được dánh giá tốt.
-                                                    Những ý lạ dễ được đánh gía cao
Ví dụ: 
1) Câu của anh Lê Văn Truyền được Hội thi xếp vào loại 4 điểm (tạm gọi là giải nhì):
                       Ngư ông quăng lưới/ bắt/ ánh mặt trời buổi sáng
2) Câu của anh Phùng Gia Viên được Banya đánh 2 vòng khuyên “ưu tú”: 
                       Gửi đất/ gió mềm/ lời ru
3) Câu của anh Lý Viễn Giao được Banya đánh 2 vòng khuyên “ưu tú”:
                        Ngày em đi/ nâng ly/ uống sóng

Những câu được Banya cho vào hạng “quế tác” tức là “có triển vọng” hay “khuyến khích” là:

Bìm bìm bên cầu
Hai mái đầu
Chung ô

Trên ô chuồng nhỏ
Đôi bồ câu trắng
Rỉa nắng cho nhau
                                            Đỗ Tuyết Loan

Canh chầy
Nao nao con nước
Thân Cò
                                                Phùng Gia Viên

Hoa xoan
Rơi
Chiều tím

Phượng hồng
Sen trắng
Ước mơ xanh
                                                    Phạm Ngọc Liễn

Tiếng chim hàng xóm
Đánh thức tôi
Trời đã sáng rồi
                                                  Lê Thị Bình

Dốc ngược be sành
Tưới đãm cỏ xanh
Cho ngày xưa khát
                                                   Lý Viễn Giao

Ghi lại sự việc này để các anh chị em trong CLB tham khảo trong khi sáng tác.
Cũng nói thêm là khi viết bài này tôi có mail hỏi anh Banya là đánh gía của anh tương đương mấy điểm trong cuộc thi thì anh nói, hai cách đánh giá khác nhau vì họ cộng những người tham gia chọn, mỗi bài chon đánh 1 điểm sau đó họ cộng điểm  nên khó so sánh. Anh ấy cũng nói rằng kết quả có phản ánh đúng không cũng chưa chắc chắn. Có thể là tính số người chọn cho mỗi bài  và xếp theo thứ tự. Anh Banya nói Kukai rất ngạc nhiên vì thấy có cả người Việt Nam tham gia rât nhiệt tình..
 Tôi cũng mừng vì anh Truyền đã tham gia và đã được chọn 1 câu 4 điểm. Xin chúc mừng anh và mừng cho CLB ta.
                                                           Hà nội ngày 23-7-2013

               Lê Thị Bình

Thứ Sáu, 12 tháng 7, 2013

- Chùm thơ của Đỗ Tuyết Loan - Nội san 2



1.
Giao thừa vui dậy muộn
tiếng rao “ai muối”
chập chờn trong mơ

2.
Cành đào soi bóng xuân
ngỡ mồi
con cá đớp

3.
Mùa xuân thay áo mới
mặt người
thêm nếp nhăn

4.
Từng cánh hoa đào
rụng
sóng gợn mặt hồ Gươm

5.
Đợi nắng
mai vàng
xuân tháng ba

6.
Xuân đến rồi đi
tình người
xuân mãi

7.
Mưa, mưa
cưa đôi
nỗi nhớ

        8.
Vàng ẩn sâu lòng đất
than đá
thường lộ thiên

9.
Mạch xuân ứ nhựa
qua rồi
thoáng đông

10.
Xuân
hồng môi thiếu nữ
mơn mởn nụ đào tơ
                   ĐTL

Thứ Ba, 9 tháng 7, 2013

* Chùm thơ của Lê Thị Bình - Nội san 2



1.
Chưa đi Ba Bể
xem ảnh, nghe thơ
mắt mơ thác nhảy

2.
Mắt xanh
nghe bà kể chuyện
bé vào giấc mơ

3.
Cây Mắc Mật
trong chậu cảnh
mơ về rừng

4.
Gió heo may
đạp xe, phố vắng
ngói vỡ, lá bay

5.
Cuộn chỉ rối
mơ màng
tràng hạt

6.
Đào phai
phơn phớt
gió xuân

7.
Đào, Mai
chen vai
cười nụ

8.
Cầu vượt
vun vút
gió xuân

9.
Gió Xuân
vương
tiếng thở dài

10.
Xuân gõ cửa
vẫn lạnh
hơi sương

LTB

Thứ Tư, 3 tháng 7, 2013

Thơ Kim Kwang - Kyu (Hàn Quốc)

  
Thơ Kim Kwang - Kyu (Hàn Quốc)

Như một kẻ nhỏ mọn

Khi nhận xong mấy đồng xu lẻ nhỏ,
tôi ra đường rời khỏi ngân hàng.
Gió lạnh thổi, tung làn tóc rối.
Hỉnh ảnh kẻ đi vay chễm chệ đang ngồi,
trong góc phòng tiếp đón cho vay,
Không thể đi đến vùng Sinchenon(*),
nếu không dẫm lên đất của kẻ đó.
Nơi đóa hoa cương nhân tạo ghép sáng ngời,
mà dưới đó là đường tàu điện ngầm đang chạy miết,
và dưới đó là nước ngầm chảy xiết.
Sau hơn nữa,
là ngọn lửa của đá đỏ sẫm màu đáng cháy.
Được sinh ra trên đất nước không bao giờ động đất,
cũng là điều may mắn nhất trần gian.
Một góc nhỏ trên trái đất này,
nơi năm tỉ người đang sống.
Một mẩu đất Seoul,
mười triệu người sống từng đàn chen chúc.
Một mảnh đất không để lọt vào két sắt,
chúng sở hữu, rồi tự do mua bán,
chuyển nhượng, thế chấp, mặc sức tung hoành.
Cũng trên mảnh đất này, tôi suốt ngày đêm,
làm ăn cực nhọc,
kiếm từng xu,
như một kẻ nhỏ mọn thấp hèn
tiết kiệm từng hào để sống, đua chen...

(Trích trong: Em Đã Sống Vì Ai -Lê Đăng Hoan dịch)